خط و نقاشی ناخنی

 

خط و نقاشی ناخنی

ابداع یا شایع شدن خط ناخنی را به نظام الدین بخارایی نسبت می دهند. وی که خطوط سته را به تمامی خوش می نوشته، در کتابخانه بهرام میرزای صفوی (متوفی در ۹۵۶ ه . ق.) فرزند شاه اسماعیل صفوی به امر کتابت مشغول بوده است. نظام الدین بخارایی با انگشت سبابه خط ثلث را با اسلوب و نزاکت تمام می نوشت چنانکه بهرام میرزای صفوی درباره وی گفته است:

شناسای رقوم هفت خط مولا نظام الدین         که مانند وی، اندر جمله آفاق کم باشد

نویسد از سر انگشت خط ثلث« یارب »          که دیده است این چنین کاتب که انگشتش قلم باشد

نقاشان و خطاطان ناخنی، با ناخن خط و نقاشی را به طرز خاص بر روی کاغذ رسم می کردند و قواعد آن را نیز رعایت می نمودند. این خط و نقاشی ناخنی بر روی کاغذ، برجسته نشان داده می شود و چنان است که گویی کاغذ در قالب مخصوص با فشار برجسته شده باشد. تعداد ناخن نگاران در قدیم اندک بودند و آنان برای تفنن نقوش و خطوط را بر صفحه کاغذ ایجاد می کردند.
ناصر جواهرپور از خوشنویسان معاصر است که این خط را به زیبایی می نویسد و تاکنون چندین نمایشگاه خط ناخنی ترتیب داده است. وی پیرامون اجرای خط ناخنی می گوید: ابتدا آنچه را می خواهیم اجرا کنیم در ذهن خود طراحی می کنیم. البته برای شروع فقط اجرای خطوط صاف و منحنی را در نظر می گیریم.
حرکت اول: ناخن انگشت نشانه را زیر ناخن انگشت شست قرار داده (طوری که شست روی کاغذ و انگشت نشانه زیر کاغذ گیرد)، سپس کاغذ را توسط انگشتان روی یک خط صاف به حرکت درآورده تا طرح مورد نظر اجرا شود. بدیهی است کنترل کاغذ بایستی توسط دست دیگر انجام شود.
حرکت دوم: با عوض کردن ناخن ها، طوری که ناخن انگشت شست روی ناخن انگشت اشاره قرار گیرد، نوعی دیگری از خط صاف را رسم می کنیم.
حرکت سوم: انجام حرکات قبلی، با این تفاوت که خطوط را به صورت منحنی رسم می کنیم (از اتصال دو خط منحنی می توان یک برگ را رسم کرد). بعد از تمرین این حرکت ها می توانیم به مرور به تمرین حروف بپردازیم و بعد از آن ترکیب های مختلف را تمرین کنیم. لازم به ذکر است که ناخن ها باید دوهفته ای باشد (یعنی دو هفته از گرفتن ناخن بکذرد)

images (3)

خط ناخنی یکی از شاخه‌های هنر خوشنویسی است که واژه‌ها به وسیله برجسته کردن یک کاغذ توسط ناخن شکل می‌گیرند. نگاره‌ها را اما نباید از یاد برد. طرح‌هایی مانند گل و مرغ نیز به شیوه خط ناخنی به زیبایی و بدون بهره‌گیری از هرگونه رنگ و قلم، روی کاغذ جاری می‌شوند.

 

خط ناخني چيست ؛ طراحي و خطاطي با ناخن
ناصر جواهرپور متولد اصفهان و بزرگ شده تهران , هم اکنون تنها استاد هنر “خط ناخنی ” است
راجع به این هنر کهن و ناشناخته گفتگویی انجام داده ایم که در پی می آید.
با خط ناخنی چگونه آشنا شدید؛
استاد میرزا ولی کیمیاقلم یکی از استادانی بود که در آن آتلیه نقاشی با او آشنا شدم وی خطهای برجسته ای در دفتر کارش داشت که به آن خط ناخنی می گفت طرز کار را از او پرسیدم او توضیح مختصری داد و طرح یک مرغ را برایم کشید. از آنجا که تصمیم نداشتم خط ناخنی را فرا بگیرم خیلی بر جزییات کار دقت نکردم بعد از این که استاد کیمیاقلم از دنیا رفت متوجه شدم که هیچ کدام از فرزندانش هنر پدر را نمی دانند خیلی ناراحت شدم و احساس کردم با از بین رفتن تنها استاد خط ناخنی ، این هنر نیز از بین خواهد رفت این مساله باعث شد تا با تقلید از آن مرغی که استاد برایم کشیده و توضیح مختصری که داده بود تمرین کنم و به رموز آن دست پیدا کنم.استاد کیمیاقلم تنها کسی بود که خط ناخنی می نوشت؛ در واقع آخرین نفر بود قبل از او و در زمان قاجاریه میرزا مهدی شریف شیرازی را داریم که علاوه بر قطاعی هنری در زمینه هنر نگارگری خط ناخنی نیز می نوشته است مرحوم امیرالکتاب هم هست که در اواخر دوران قاجار می زیسته و آثاری از خط ناخنی دارد
این خط چه پیشینه ای دارد؛
به وجود آورنده این خط ناشناخته است و دلایل و زمینه های به وجود آمدن آن نیز مشخص نیست تنها می توان گفت که از اواسط دوره صفویه آثاری از این هنر دیده می شود البته در موزه شهرهای کراچی و لاهور آثاری از خط ناخنی وجود دارد ولی از شیوه های کار آنها مشخص است که نویسندگان آن خط چه ناخنی و چه قلمی یا ایرانی بودند یا شاگردان اساتید ایرانی خط ناخنی چه ویژگی هایی دارد و ابزار مورد نیاز آن چیست؛ اول از همه باید تاکید کنم که خط ناخنی ، خط به معنای متعارف نیست و شاید بهتر بود اسم آن را طراحی با ناخن می گذاشتند. به هر حال خط ناخنی یک خط تزیینی و موزه ای است تنها ابزار آن نیز ناخن انگشت شست و انگشت بنسر )یکی مانده به آخر( و کاغذ است خطاط کاغذ را بین این ۲ انگشت خود پرس می کرده و طرحی که در ذهن دارد را بر آن حک می کند پس طراحی نیز یکی از لوازم کار است؛ بله طراحی ، خطاطی و مهمتر از آن ذوق و استعداد هنری.آیا جنس کاغذ مورد استفاده تفاوتی با کاغذ خط قلمی دارد؛ معمولا باید از کاغذهایی که غیرشیمیایی است و عمر طولانی تری دارد استفاده کرد چون در صورتی که کاغذ زوال پیدا نکند خط طراحی شده زوال پیدا نمی کند رنگ چه سهمی در این هنر دارد؛ هیچ اگر آثار رنگی از خط ناخنی می بینید مربوط به نورپردازی آن است چرا که بعد از نورپردازی سطح برجسته ، بعد و رنگ می یابد البته می توان آن را پاتینه کرد ولی از ارزش هنری آن کاسته می شود.
در حال حاضر آیا غیر از شما کسی به این هنر می پردازد؛
فقط شاگردانم
پس علاوه بر خط قلمی ، خط ناخنی را هم تدریس می کنید
در نمایشگاه هایی که داشتم از آموزش این هنر به کسانی که مایل بودند، دریغ نکرده ام آموزش آن چگونه است و چه مدت نیاز دارد؛ آموزش این هنر برخلاف اغلب هنرها خیلی راحت است و شاید بتوان در یک جلسه آن را آموزش داد و آنچه می ماند ممارست و مداومت بر این کار است تا هنرجو ریزه کاریهای آن را دریابد با توجه به این که غیر از شما و چند تن از شاگردانتان ، کس دیگری به این هنر نمی پردازد، چه آینده ای را برای این هنر پیش بینی می کنید؛ امیدوارم شاگردان من نیز افراد دیگری تربیت کنند و چراغ کم سوی این هنر ناشناخته را روشن نگه دارند. استاد احصایی نیز در زمینه خط ناخنی بسیار مشوق من است و معتقد است با برگزاری نمایشگاه های مختلف در سطح کشور می توان به ماندگاری این هنر کمک کرد.
آیا در این زمینه اقدامی انجام داده اید؛
بله اولین نمایشگاه خط ناخنی را اردیبهشت امسال در زادگاهم ، اصفهان برگزار کردم.
در چه نمایشگاه هایی حضور داشته اید؛
در نود درصد نمایشگاه های گروهی خط قلمی انجمن خوشنویسان ایران و تهران شرکت کرده ام اولین نمایشگاه انفرادی را سال گذشته برگزار کردم که خط قلمی و ناخنی را به نمایش گذاشتم همچنین به اتفاق استاد سلحشور در نمایشگاه موزه ملی لاهه و کراچی خط قلمی و فقط یک تابلوی خط ناخنی عرضه کردم.
در دوره قاجاریه هنرمندانی مانند محمد‌حسین شیرازی و ملك‌الكلامی از جمله كسانی بودند كه باعث شدند این هنر به كمال برسد، اما از آنجایی که این خط سروصدای کمتری داشت خیلی اسامی خوشنویسان اعلام نشده است و بسیاری از کسانی که دراین عرصه فعالیت می‌کردند، گمنام باقی ماندند. در واقع می‌توان گفت خط ناخنی را بیشتر هنرمندانی که طراحی قوی داشتند کار می‌کردند. میرزا ولی کیمیا قلم نیز از جمله كسانی است كه پیش از انقلاب بسیار روی خط ناخنی كار كرده است. او تاجری بود که ورشکست شد و از آنجایی که خط خوشی داشت به‌دلیل اینکه بتواند امرار معاشی داشته باشد به خط ناخنی گرایش پیدا کرد و کارهایش در همان زمان مورد استقبال قرار گرفت اما متأسفانه دیرظهور کرد و خیلی مهلت نیافت تا به اندازه کافی دراین زمینه فعالیت کند. آثاری که از او برجای مانده عمدتا دست مجموعه‌داران و علاقه‌مندان به هنر خوشنویسی است که از آن زمان باقی مانده است.

ویژگی این خط در تزیینی بودن آن است و برای تزیین استفاده می‌شود، معمولا به صورت تابلو است و برای نمایش نیاز به نورپردازی دقیقی دارد تا كاملا دیده شود. به طوری كه می‌بایست فقط از یك سمت و از كنار نورپردازی شود. یكی دیگر از ویژگی‌های این خط این است كه می‌توان اشكال دلخواه را نیز در كنار این نوع خط گنجاند. خط ناخنی را از نظر تکنیک می‌توان به‌نوعی، نقاشی خط دانست، با این تفاوت که در نقاشی خط هنرمند از رنگ استفاده می‌کند اما درخط ناخنی این‌گونه نیست و هنرمند تنها با فشاری که بر اثر کشیدن ناخن روی کاغذ وارد می‌کند به خلق آثار هنری می‌پردازد.

10004_1 3748531_623 1292567254_javaher-poor-1 1390133071_anjoman-hasan-sanandaj-70 1345476283331593_large 1452787935269850_large 635724955261323777 azaderostami_02032324 khat_nakhoni nakhoni1 nakhoni2 W_zanan26_29

 

برچسب ها

2 دیدگاه در “خط و نقاشی ناخنی”

    • لیقه گفت:

      ممنون از حسن توجه شما هنرمند ارجمند
      مرجع هنری لیقه همواره تلاش می کند تا تحقیق و پژوهش های خود را در زمینه هنر زیبای خوشنویسی برای علاقمندان به نمایش بگذارید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *