محمد حسین کشمیری (زرین قلم) بخش دوم

محمد حسین کشمیری ملقب به «زرین‌قلم» و «جهانگیر شاهی»

از خوشنویسان هندی و نستعلیق‌نویسان اواخر سده دهم و اوایل سده یازدهم هجری است او به دربار اکبرشاه (۱۵۵۶-۱۶۰۵م/۹۶۴-۱۰۱۴ه‍.ق) بزرگترین پادشاه گورکانی هند راه یافت و از ملازمان او بود.[۲] اکبر شاه به وی خطاب «زرین رقم» اعطا نمود.محمد حسین کشمیری عهد جهانگیر (۱۶۰۵-۱۶۲۷م/۱۰۱۴-۱۰۳۷ه‍.ق) و شاه‌جهان (۱۶۲۷-۱۶۵۸م/۱۰۳۷-۱۰۶۹ه‍.ق) را نیز درک کرد و جهانگیر به او لقب «جهانگیرشاهی» داد.

محمد حسین کشمیری از شاگردان عبدالعزیز بوده است. او را از جمله شاگردان میرعلی هروی نیز ذکر کرده‌اند.
او ظاهراً کاتب دیباچه و خاتمت مرقع گلشن وگلستان بوده است. این مرقع اکنون در کتابخانه کاخ موزه گلستان در تهران نگهداری می‌شود اما آغاز و انجام آن در اختیار کتابخانه نیست

آثار بر جای مانده:

بی شک محمدحسین آثار بسیاری را در عرصۀ کتابت و کتیبه نگاری نگاشته است که از آن میان شمار اندکی در دسترس و انبوهی نیز از میان رفته است. ازجمله کتیبۀ سنگی که جهانگیر از آن در در کتاب تاریخ جهانگیری یاد کرده است. این کتیبه در واقع سنگ مزاری بوده به خط محمدحسین که در کنار مناره‏ای در جهانگیرپور بر سر قبر آهویی که مورد توجه جهانگیر بوده نصب شده بود. در برخی از آثار نیز امکانِ رقم زدن وجود نداشته است و تنها با جستجو در کتاب‏های تاریخی و تذکره‏ها و دیگر اسناد می‏توان به وجود آنها پی برد. از این رو بسیاری از کتیبه‏های بازمانده در بناهای سلطنتی آگرا نیز به قلم وی است، از جمله کتیبه‏ های تختِ سنگی جهانگیر و سنگ‏آبه‏ای در قلعۀ آگرا که از نظر عیارِ خط نستعلیق، نمی‏تواند از کسی جز وی باشد.

از آثارِ از میان رفته که بگذریم، کتابت‏هایِ رقم دار وی به این قرار است:

۱- شش قطعه در مرقع گلشن

 این مرقع، نفیس‏ترین مرقع موجود در ایران است که اینک در کتابخانۀ کاخ موزۀ گلستان تهران نگهداری می‏گردد. به گمان این مرقع در حملۀ نادرشاه به دهلی، به غنیمت گرفته شده و پس از آن به «کتابخانۀ مبارکۀ شاهنشاهی» وارد شده و مهر دورۀ ولیعهدی ناصرالدین را در سال ۱۲۶۳ ق./  م. دارد. این مرقع در آغاز به دستور جهانگیر (۱۰۳۷-۱۰۱۴ ق.) در سال ۱۰۱۹ ق./  م. تهیه گردید و در صفحه‏ای از آن آمده است:

این مرقع که بتوفیق اله/ صورت آرای شد از لوح و قلم

رشکِ گلزار ارم تاریخش/ چهره پرداز خرد کرد رقم

العبد محمدحسین زرین قلم جهانگیرشاهی ۱۰۱۹

محمدحسین در صفحه‏ای دیگر بنا به دستور جهانگیر، قطعه‏ای را که به تاریخ ۹۵۸ ق. توسط خوشنویسِ دیگری نوشته شده بود، در سال ۱۰۱۷ ق. نقل کرده است:

«تحریرا فی نهم محرم الحرام سنه ۹۵۸ بموجب حکم اقدس کمترین بنده‏ها محمدحسین زرین قلم»

بهترین و با عیارترین آثار محمدحسین در همین مرقع برجای مانده است.

اهمیت این مرقع تا اندازه ای بوده که جهانگیر خود در ۲۷ ربیع الاول ۱۰۱۹ ق. بیتی درباره اش سروده است:

«… برای امتیاز این مرقع پادشاهی یادگار خاصه مطلعی به خاطر مبارک ما گذشته…

این مرقع شده زِ لطفِ اله / از جهانگیر شاهِ اکبر شاه » (مجالس جهانگیری، ص ۴۸)

و پس از آن نیز در مجلسِ ۶ ربیع الاخر همان سال آمده است که: «چند مجلس تصویر از مرقع گرامی به نظرِ حضرت اقدس در می‏آوردند و نزاکت‏های خط و بوالعجبی‏های تصویر و نادره کاری‏های بی‏نظیرانِ روزگار و استادانِ یگانۀ ایران و توران و فرنگستان و روم و هندوستان در محفلِ عالی مذکور می‏شد. چند مجلس تصویر برآمد که مُزدِ هر موضع، حضرتِ عرش آشیانی هزار روپیه عنایت فرموده بودند…» (مجالس جهانگیری، ص ۵۳)

به گمان بسیار، بخش دیگری نیز در دورۀ شاه جهان (۱۰۳۷-۱۰۶۸ ق) به آن افزوده و یا نزدیک به همان قطع و شکل، مرقع دیگری تهیه شده است چراکه کلیم همدانی (۹۹۰-۱۰۶۱ ق) در توصیف این اثر، چنین سروده است:

چندین هزار نقش بدیع انتخاب کرد/ دوران که شد مرقع شاهِ جهانش نام

تاریخ شد «مرقع بی مثل و بی بدل»/ چون این سواد گلشن فردوس شد تمام

و تاریخ اتمام آن را سال ۱۰۴۶ ق./    م. یاد کرده است. (دیوان کلیم، ۱۲۸)

این مرقع ۲۶۲ صفحه دارد و دو صفحه، دو صفحه مزین به قطعه‏های خوشنویسی و نگارگری است. هر چند که در حاشیۀ قطعه‏های خوشنویسی، سبک نگارگری هند و ایرانی آشکارا دیده می‏شود اما جالب است که برخلافِ نگارگری‏های، در متن آثار خوشنویسی، اثری از استادان هندی و یا سبک خوشنویسیِ هندی به چشم نمی‏خورد و به گمان بسیار این نکته از سلیقۀ محمدحسین کشمیری (ف ۱۰۲۰ ق) که کاتب مقدمۀ مرقع بوده، برخاسته باشد. این مرقع بالغ بر یک‏صد قطعه از میرعلی کاتب (از سال ۹۲۸ ق تا ۹۵۱ ق) را داراست و قطعه‏هایی نیز از نستعلیق‏نویسان شهیر ایرانی از جمله: جعفرالکاتب [تبریزی]، اظهرالکاتب [تبریزی]، سلطان علی مشهدی و عبدالرحیم عنبرین قلم در آن وجود دارد.

رقم‏های وی در این مرقع ازین قرار است:

-بنده کمترین محمدحسین کشمیری تحریر نمود

– کشمیری بتاریخ سنه سه موافق سنه ۱۰۱۷ بقلم شکسته رقم نقل نمود

-کمترین بنده‏ها محمدحسین زرین قلم کشمیری سنه سه موافق سنه ۱۰۱۷

– العبد المذنب الفقیر محمدحسین جهانگیرشاهی فی سنه هزار و هجده

۲- شش دفتر مثنوی مولوی در کتابخانۀ ملی ملک، تهران

به خط نستعلیق میرزا جان محمد و محمدحسین زرین قلم اکبرشاهی کشمیری، ۳۵۵ برگ ۲۱ سطری

۳- لوایح جامی، ۱۳۸ صفحه، ۱۴ در ۲۴ سانتیمتر در مرکز میکروفیلم نور، دهلی

انجامه: «تمت علی ید اقل العباد محمدحسین الکشمیری غفرالله ذنوبه»

این نسخه اگرچه تاریخ کتابت ندارد اما از آثار دورۀ پختگی وی است و به گمان پس از سال  ۱۰۱۰ ق. تحریر شده باشد.

۴- مفردات نستعلیق میرعلی تبریزی در مجموعۀ دکتر بیانی، تهران

انجامه: «بتاریخ سنه نهصد و نود اواخر ذی‏قعده بنده فقیر محمدحسین کشمیری بقلم شکسته رقم مرقوم ساخت»

۵- گلستان سعدی در انجمن سلطنتی آسیایی(Royal Asiatic Society)، لندن

این نسخه در سال ۹۹۰ ق. کتابت شده است و در صفحۀ انجامۀ آن، تصویری از محمدحسین کشمیری و منوهر(فرزند Basawan) به دست منوهر نگارگری شده است.

انجامه: «کتبه العبد المذنب الفقیر محمدحسین الکشمیری غفرالله ذنوبه و ستر عیوبه فی شهور سنۀ تسعین و تسعمائه ببلدۀ فتحپور»

۶- دیوان حسن دهلوی، به شمارۀ ۱۳۲ در کتابخانۀ خدابخش در شهر پتنه، به سال ۱۰۱۰ ق.

انجامه: «کتابخانۀ نواب قبله گاهی…شیخ فرید بخاری…کمینه کمترین محمد حسین کشمیری سنه عشر و الف»

۷- منتخبی از اخلاق جلالی اثر بهرام بن حیدر مهماندار در کتابخانۀ مجلس شورا، تهران

انجامه: «کتبه العبد المذنب الفقیر محمدحسین الکشمیری غفرالله ذنوبه و ستر عیوبه فی سنه هزار و ۱۳»

این نسخه در سال ۱۰۱۳ ق. به خط نستعلیق کتابت شده و عیار آن به رقعه‏ها و قطعاتِ وی نمی‏رسد.

۸- دیوان حافظ در کتابخانۀ بنیاد خاورشناسی فرهنگستان تفلیس، تفلیس

در محرم سال ۱۰۱۷ ق. به خط نستعلیق کتابت شده است.

۹- آیین اکبری در موزۀ انگلیس(British Museum )، لندن

۱۰- هفت بند کاشی در کتابخانۀ مولانا آزاد، علیگر

۱۱- دهها قطعه‏ و چلیپا در موزه ها، کتابخانه ها و مجموعه‏هایِ خصوصی هند، ایران و دیگر کشورها. وی در این آثار از رقم‏های زیر استفاده کرده است:

– محمدحسین کاتب

– محمدحسین زرین قلم

– الفقیر محمد حسین فی شهور سنه ۹۹۹

– کتبه العبد المذنب الحقیر محمدحسین غفرالله ذنوبه و ستر عیوبه والسلام فی سنه الف

– کتبه العبد المفتقر الی رحمه الله محمدخسین زرین قلم غفرله سنه هزار و چهار

– بندۀ بی بضاعت و بی استطاعت محمدحسین کاتب بجهت نواب قبله گاهی اقبال آثاری حکیم همام سلمه الله و ابقاه تحریر نمود فی شهور سنه ۹۹۸

– تحریرا فی شهور سنه ثمان و تسعین و تسعمائه کتبه محمدحسین الکاتب

– العبد المذنب الفقیر محمدحسین زرین قلم اکبرشاهی در سال سی جلوس جهانگیری مشق نمود

– العبد محمدحسین الکشمیری زرین قلم

– کتبه العبد المذنب الفقیر محمدحسین الکاتب الکشمیری

– مشقه المذنب الفقیر محمدحسین الکشمیری غفرالله ذنوبه و ستر الله عیوبه

– الفقیر محمدحسین الکشمیری سنه ۹۸۸

– کتبه العبد محمدحسین زرین قلم جهانگیرشاهی

– الفقیر محمدحسین الکشمیری غفرله

– کتبه العبد المذنب الفقیر محمدحسین زرین قلم اکبرشاهی

– العبد المذنب الفقیر محمدحسین الکشمیری سترالله عیوبه

– الفقیر محمدحسین زرین قلم اکبرشاهی

– الفقیر محمدحسین الکاتب سترالله عیوبه

دیوان امیرخسرو دهلوی:

دیوان امیر خسرو دهلوی بخط محمد حسین کشمیری 2 دیوان امیر خسرو دهلوی بخط محمد حسین کشمیری 3 دیوان امیر خسرو دهلوی بخط محمد حسین کشمیری 4 دیوان امیر خسرو دهلوی بخط محمد حسین کشمیری

مرقع گلشن:

محمد حسین کشمیری زرین قلم مرقع گلشن مرقع گلشن .محمد حسین کشمیری

برچسب ها

0 دیدگاه در “محمد حسین کشمیری (زرین قلم) بخش دوم”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *