خط کوفی (بخش یکم)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

خط کوفی
چون اسلام در ایران انتشار یافت، خط کوفی جایگزین خط پهلوی ساسانی و دین دبیره اوستایی شد و ایرانیان تقریباً از اواخر قرن اول و اوایل سده دوم هجری کم کم در نوشته های خود خط کوفی را معمول داشته و آن را جایگزین خط پهلوی نمودند.
خط کوفی ابتدا، بی نقطه و بدون حرکات (ضمه و کسره و فتحه) و اعراب بود. این نقیصه خواندن این خط را مشکل می ساخت.

ابوالاسود الدؤلی که از فضلا و ادبای معروف کوفی بود، و در خدمت حضرت علی (ع) به اکتساب علوم پرداخته و در جنگ صفین ملتزم رکاب بود و از آن بزرگوار اخذ نحو کرده بود، از برای تسهیل امر خوانندگان قرآن، نقطه را وضع نمود و گمان می رود وی این طریقه را از خطوط کلدانیان و سریانیان اخذ کرده باشد، زیرا این طوایف از همسایگان بین النهرین و بابل بودند و در کتابت آنها نقطه استعمال می شد. به خلاف خطوط میخی و پهلوی ایرانیان و هیروگلیف مصریان و فنیقیان که در کتابت آنان نقطه مستعمل نبود.

صاحب الفهرست می نویسد: “ابوالاسود به کاتب چنین می گفت: نویسنده، در موقع نوشتن به هوش باش و مرا ببین، چون به خواندن در آمدم، نظر به لبان من نما، اگر به فتحه و گشوده خواندم، نقطه را بالای حرف بگذار، و اگر به پیش خواندم، نقطه را بگذار بین حرف، و اگر به زیر خواندم نقطه را در زیر بگذار. صاحب اللمعه الشهیمه میآورد: «در صدر اسلام نقطه برای حرکات استعمال می شد و واضع او یعقوب رهاوی بود و این نقاط به جای حرکات به کار میرفت».”

 

0022

خط کوفی در عصر دولت عباسی (۱۳۲ ۶۵۶ ه. ق) به مرتبه رفیعی از زیبائی در رسم و شکل رسید و انواع خط کوفی از پنجاه نوع متجاوز شد. مشهورترین آنها، کوفی محرر، مشجر، مربع، مدور و متداخل بود. نکته مهم در استفاده از خط کوفی در کتیبه نویسی این است که تابع قواعد اکیدی نبود، بلکه عملاً دست هنرمند را در ابداع و اجرای شکلهای تزئینی آن باز می گذاشت. در ابتدا، حروف به آذین های ساده برگ و گل منتهی می شد. این خط بنا بر سلیقه و توانایی طراح، به روی اصل آن فرعیاتی اضافه می شد، به این معنا که قواعد مفروض به عنوان محور قرار گرفته می شد و دست هنرمند، نقوش و گل و برگهای منشعب از آن فضاهای خالی را پوشش می داد. شکلهای عمده این تزیینات عبارت بودند از: ادامه حروف به صورت برگ، گل، بافته، گره خورده، به هم تابیده، در هم پیچیده شده، شکل سر انسان، یا حیوان.

0023 0029 0030 0031 0032 0033 0034 0035

 

با همه این تفضیلات خط کوفی از نظر تاریخ نگاران، به دو دسته بزرگ تقسیم می شود:
۱ کوفی مغربی
۲ کوفی مشرقی
کوفی مغربی خود به انواع قیروانی، تونسی، جزایری، سودانی تقسیم می شد.

کوفی مشرقی عبارت است از شیوه عربی و شیوه ایرانی و شیوه مختلط (که شیوه عربی به اقسام مکی، مدنی، کوفی، بصری، شامی، مصری، منقسم می گردد.)

خط کوفی ویژگیهای مهمی در هنر ایران دارد. یکی از آن ویژگیها این است که هیچ هنری تا کنون به این حد نه فقط در تزئین معماری آثار مقدس و مهم، بلکه در اشیاء کاربردی زندگی روزمره از خط و تزئینات خطی استفاده نکرده و اصلاً هیچ خطی به اندازه رسم الخط کوفی برای مقاصد تزئینی به این حد، مناسب نیست.

0 دیدگاه در “خط کوفی (بخش یکم)”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *