احمد نیریزی (بخش یکم)

 

احمد نیریزی

 

ميرزا احمد يا ميراحمد نيريزي از بزرگترين نسخ نويسان و خوشنويسان معروف قرن دوازدهم هجري (اواخر دوران صفويه) است. ميرزا احمد در شهر نيريز فارس  چشم به جهان گشود. در صحيفه سجاديه، كه به سال ۱۰۸۷ قمري كتابت كرده و نخستين اثر شناخته شده او به شمار ميآيد، نام پدرش را سلطان محمد و لقب خود را شمس الدين مينويسد و با لقب فخرالدين ميخواند.
آغاز اقامت ميرزااحمد در اصفهان را حدود سال ۱۱۰۰ قمري نوشتهاند.  يك نسخه دعاي كميل، با رقم و تاريخ «احمد النيريزي السلطاني باصفهان ۱۱۰۷» احتمالاً نخستين نسخهاي است كه او در اصفهان نوشته و بيانگر راهيابي وي به دربار شاه سلطان حسين صفوي حدود ۱۱۳۴-۱۱۰۵ قمري است. پادشاه صفوي ميرزااحمد را به لقب «سلطاني» مفتخر كرد. اين عنوان شبيه به لقب «عباسي» است كه به معدودي هنرمندان دوره صفويه اعطاء شده است. (رضا عباسي، عليرضا عباسي و…)
متأسفانه از زندگي نيريزي اطلاع چنداني در دست نيست براي نخستين بار ميرزا سنگلاخ در كتاب تذكرةالخطاطين زندگي نامهاي از او آورده كه بيشتر ساخته و پرداخته اوست.
سنگلاخ لقب «قبلةالكتاب» را به نيريزي بخشيده و وي را شاگرد محمدصادق ارجستاني  دانسته است كه اين هر دو مطلب خطاست. چرا كه پس از سلطانعلي مشهدي (۹۲۶ قمري) هيچ يك از خوشنويسان را به لقب نخوانده 1اند و در هيچ يك از منابع كه شرح حال محمدصادق ارجستاني (اردستاني، ۱۱۳۴ قمري) در آنها آمده، يادي از خوشنويسي وي نشده است.
ميرزا سنگلاخ، احمد نيريزي را شاگرد محمد ابراهيم قمي  مينامد و مينويسد «وي پس از مرگ استاد از قم به نيريز رفت و چندي در آنجا به سبك استاد به كتابت پرداخت و سپس شيوهاي نو و برتر در نسخ ابداع كرد» اين بخش از گزارش وي نيز نادرست است.  زيرا محمدابراهيم قمي تا ۱۱۱۸ قمري زنده بوده  و آثار بسياري از احمد، به شيوه نوي كه او ميگويد در دست است كه پيش از اين تاريخ، در اصفهان نوشته شده است. ايضاً هيچ مدركي دال بر اقامت ميرزااحمد در قم نميتوان يافت.
در برخي از منابع معاصر آمده كه احمد نيريزي از «روي خطوط علاءالدين تبريزي  مشق بسيار كرده» است.  اين انديشه از آنجا سرچشمه گرفته است كه ميرزااحمد در چند اثر خود از علاءالدين تبريزي با عنوان «استاد» يا «استادي» ياد ميكند. بايد گفت كه به كاربردن لقب «استاد» يا «استادي» به همراه نام خوشنويسان متقدم براي احترام به پيشگامي آنهاست نه به معني استادي مستقيم. زيرا احمد نيريزي نميتوانسته از نظر زماني شاگرد علاءالدين تبريزي (زنده در ۱۰۰۱ قمري) باشد و نيز كلمه نقلت به معني آن است كه احمد نسخهاي به قلم وي داشته و نسخهاي تازه از روي آن به شيوه خود كتابت كرده است.
از ميان ۳۸ نسخه داراي رقم احمد نيريزي با تاريخ ۱۰۷ قمري به بعد، در ۳۸ نسخه محل كتابت اصفهان ذكر شده است و وجود عبارت «عبدالداعي لا بود الدولة القاهرة الباهرة…» ] همراه با نام يا بدون نام اصفهان [ در پايان ۱۶ نسخه نشان از كتابت آنها در شهر اصفهان دارد. اين وضع توالي اقامت احمد را در اصفهان نشان ميدهد و اگر گسيختگيهايي در روند پديدآمدن آثار هنري وي مشاهده ميشود بيشتر به سبب رويدادهاي سياسي و اجتماعي روزار اوست.
خلع شاه سلطان حسين صفوي به دنبال سقوط اصفهان توسط افغانها و پراكنده شدن درباريان، كه پشتيبان هنري و مشوقان وي در كار خوشنويسي بودند ضربهاي شديد براي نيريزي بوده چنان كه از آن پس نوشتههاي او كاهش يافته است و عبارت «… ابودالدولة القاهرة…» و عنوان دارالسلطنه را تنها ۱۱۴۶ قمري در آثار وي ميبينيم. در واپسين سال پادشاهي صفويان (۱۱۴۷ قمري) اثري از او در دست نيست و از سال ۱۱۴۸ قمري (آغاز پادشاهي نادرشاه) تنها دو قطعه خط از او بازمانده است ۱۸ كه آنها نيز آخرين قطعات خط او است.

از ۱۱۴۹ قمري دو كتاب دعا ۱۹ از احمد باقي است و از ۱۱۵۰ قمري هيچ اثري از او برجا نمانده است. كتابت ۴ نسخه را به واپسين سال زندگي هنري او يعني ۱۱۵۱ قمري نسبت دادهاند: ۱- عدةالداعي كه شرح آن خواهد آمد ۲- نسخهاي از دعاي صباح ۳- نسخهاي شامل سور و ادعيه ۴- يك نسخه دعا كه به شماره ۱۳۰۸ در كتابخانه آستان قدس رضوي است ولي فاقد ويژگيهاي خط احمد است و نميتواند دستخط او باشد.
از اين پس هيچ اثري كه بتوان آن را به احمد نسبت داد وجود ندارد. در كتاب تذكرةالخطاطين آمده است  كه احمد نيريزي سفرهاي متعددي به مدينه و مكه، عتبات و مشهد جهت زيارت چهارده معصوم (ع) كرده و به هنگام زيارت مدينه منوره اشعاري در مدح پيامبر اكرم(ص) به آب طلا به كاغذ خانبالغ با اين مطلع نوشته بوده است:
كفر و ايمان را هم اندر تيرگي هم در صفا نيست دارالمك جز رخسار و زلف مصطفي
نيز در يكي از قطعات به خط او نوشته شده كه «در مدت عمر شصت هزار تومان حق التحرير و حق الكتابة دريافته داشته ام.»
مرگش را در ۱۰۳ سالگي در زمان و مكاني نامعلوم ميدانند و به خاك سپردن او در كربلا نيز جاي بحث و ترديد است.
از پايان زندگي احمد نيريزي اطلاع موثقي در دست نيست. تاريخ مرگش را ۱۱۵۵ قمري نوشتهاند و به آن دليل كه در آثار محدود واپسين سالهاي عمرش نامي از شهري يا نوشتهاي كه نشان دهنده هجرت او از اصفهان باشد، نمييابيم؛ ظاهراً در اصفهان در گذشته است. انجمن آثار ملي در زادگاهش نيريز بناي يادبودي در بزرگداشت او برپا داشته است.
نيريزي با همه احترام و تواضعي كه در برخي آثار و قطعات نسبت به اساتيد خويش ابراز ميدارد، توجه خاصي به شيوه ياقوت مستعصمي داشته و آن را سرمشق خويش قرار داده است كه در نهايت با ممارست فراوان موفق به ابداع شيوهاي در كتابت نسخ، به نام نسخ ايراني ميشود كه به آنچه نسخ ياقوتي و نسخ ريحاني خوانده ميشود و ياقوت در آن سرآمد بوده، در كتابت مصاحف ايراني خاتمه داد و كاتبان ايراني پس از دوره صفويه آن شيوه را سرمشق خود قرار داده و به نسخ ايراني معروف شد كه تا ظهور محمد شفيع ارسنجاني، كاتب بنام قرآن كريم در دوره قاجاريه كه شيوه نسخ ايراني را به كمال رسانه، استوار ماند.
نيريزي يكي از معروفترين و پركارترين خوشنويسان ايراني است. از ميان تذكرهنويسان و تاريخ خطنويسان پيشين و معاصر تنها «بياني» او را در رده خوشنويسان نستعليق و شكسته نيز به شمار آورده و نوشته: «نستعليق و مخصوصاً شكسته را خوش مينوشت.» برخي از آثار برگزيده احمد نيريزي عبارتست از:
۱- قرآن وزيري بزرگ (۵/۲۱*۵/۳۲ سانتيمتر)، با افتتاح مذهب، به قلم نسخ، رقم و تاريخ «.. احمد نيريزي في ۱۱۲۲ من الهجرة» جلد چرمي ضربي با كتيبه به خط احمد، شماره ۱۹۷۰ كتابخانه شماره ۱ مجلس شوراي اسلامي.
۲- قرآن، وزيري بزرگ (۲۰*۸/۳۲ سانتيمتر)، به خط نسخ، مذهب، با رقم و تاريخ «احمد نيريزي صفر ۱۱۲۵ ق»، جلد چرمي ضربي، شماره ۱۵۶۱ كتابخانه چستربيتي دوبلين.
۳- قرآن رحلي (۲۲*۳۵ سانتيمتر)، مذهب، تاريخ و رقم به قلم رقاع ممتاز ۱۱ رمضان ۱۱۳۱ قمري، كتابت شده به «فرمان دستور اعظم… محمدقلي خان بيگدلي شاملو… بيدالعبدالاقل… احمد النيريزي»، جلد چرمي ضربي مذهب، شماره ۸۳۸۱ موزه ملي ايران.
۴- قرآن وزيري (۵/۱۴*۵/۲۳ سانتيمتر)، مذهب،جلد روغني الحاقي كار عبدالوهاب مذهبباشي ۱۲۹۲ قمري. اين نسخه نفيس كه به شماره ۳۹۴۳ به ثبت رسيده،و به كتابخانه مجلس شوراي ملي تعلق داشته، در ۱۳۳۲ به ملكسعود پادشاه عربستان سعودي هديه شده است.
۵- قرآني به خط ميرزااحمد نيريزي كه تمامي صفحات آن مذهب است، (كتابخانه مصر)
۶- يك فقره دعاي جوشن كبير معروف به خط نيريزي كه در سال ۱۱۱۳ قمري نوشته و به شماره ۲۱۶۰ در كتابخانه مدرسه شهيد مطهري (سپهسالار سابق) موجود ميباشد.
۷- قرآني كه در سال ۱۱۱۴ ق در اصفهان نوشته، كتابخانه نورالدين بيگ مصطفي تركي از مصر
۸- قرآن، مذهب و مترجم با جلد نفيس رقمدار با رقم احمد نيريزي به تاريخ ۱۱۰۸ قمري به شماره ۱۴۳٫
۹- قرآن كريم، مذهب، ابعاد (۵/۱۱*۵/۱۸ سانتيمتر) با جلد روغني، به تاريخ ۱۱۱۹ قمري، به شماره ۱۵۰، مشهد كتابخانه آستان قدس رضوي.
۱۰- قرآن كريم، مذهب، به تاريخ ۱۱۲۶ قمري، اندازه (۳۳*۵/۲۱ سانتيمتر)، جلد روغني به شماره ۱۵۲، مشهد، كتابخانه آستان قدس رضوي.
۱۱- قرآن كريم، قطع رحلي (۲۲*۳۵ سانتيمتر)، مذهب، داراي رقم «احمد نيريزي في حادي عشر شهر رمضان المبارك سنه ۱۱۳۱» جلد چرمي ضربي.
۱۲- فاتحةالكتاب، ابعاد يك ورق (۲۰*۸/۳۲ سانتيمتر)، مذهب به خط نسخ به سفارش سلطان حسين صفوي، رقم احمد نيريزي،صفر ۱۱۲۵ قمري David James .
۱۳- قرآن، رحلي، مذهب، با رقم «… احمد النيريزي…» و «وقدوقع الفراغ منه في عاشر شهر حميدي الثانيه سنة سبع و عشرين و مائة بعدالالف، ۱۱۲۷ قمري» كتابخانه سلطنتي.
۱۴- قرآن، رحلي، مذهب، به خط نسخ، كتابت عالي و نستعليق كتابت خوش با رقم «قد تشرفت بكتابة… في يوم الاربعاء من شهر ربيعالاول في سنة احدي عشر و مائة بعدالالف… احمد النيريزي ۱۱۱۱ قمري…، كتابخانه سلطنتي.
۱۵- قرآن كريم، رحلي، مذهب، نسخ كتابت جلي بارقم: «حسبالامر… شاه سلطان حسين الصفوي مسكنا…»، «باتمام رسيد في ۱۱۲۴ قمري بمحروسة اصفهان…» كتابخانه سلطنتي.
۱۶- دوازده امام (ع) از خواجه نصيرطوسي و دعاي اربع عشر (دو نسخه دريك مجلد)، رحلي (۵/۲۲*۵/۳۴ سانتيمتر)، ۴۰۸ صفحه، هر صفحه ۹ سطر دعا و ۹ سطر ترجمه كتابخانه سلطنتي.
۱۷- دو نسخه قرآن كريم مذهب در مجموعه ناصرخليلي، هنر قلم (دكتر ناصر خليلي)، نشر كارنگ ۱۳۷۹٫

 

2 3 4 5

0 دیدگاه در “احمد نیریزی (بخش یکم)”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *